PARAGRAF
Paragraf, bir ana düşünce etrafında kurulan cümlelerin oluşturduğu topluluktur. Bir satır başından diğer satış başına kadar devam eder. Tanımdan da anlaşılacağı gibi paragrafın iki özelliği vardır; cümlelerden oluşması ve konu bütünlüğünün bulunması
Paragraf konusunu üç başlık altında işleyebiliriz:
A) Paragrafın anlam yönü
B) Paragrafın yapı yönü
C) Paragrafın anlatım yönü
Bu konuları incelemeden önce, bütün paragraf sorularının çözümünde yararlı olabilecek birkaç hususu bilmek gerekir:
1-Önce soru okunur.
2-Daha sonra parça (metin) okunur.
3-Parça okunurken, önemli yerlerin altı çizilir. (Önemli yer, sorunun cevabı olabilecek olan yerdir)
4-Cevap bulunurken, yazıda anlatılanlar dikkate alınmalıdır. Kendi görüş ve düşüncelerimize göre hareket edilmemelidir.
5-Doğru seçenek bulunurken yanlış seçenekler elenmelidir.
A -PARAGRAFIN ANLAM YÖNÜ
Paragrafın anlam yönü; ana fikir, konu, başlık, parçadan çıkarılabilecek ve çıkarılamayacak sonuçlar ile duyu ile ilgili ayrıntılar ve parçaya hakim olan duygulardan oluşur.
KONU :
Yazarın mesajını bize verirken kullandığı vasıtadır. Konu yazıda anlatılanlardır. Konu bir amaç değil, amaca giden araçtır. Bir yazının konusunu bulmak için;
Yazıda anlatılanlar nelerdir?
Bu yazıda nelerden bahsediliyor? Gibi soru kalıpları kullanılabilir. (1)
ANA FİKİR :
Ana fikir bir parçada esas vurgulanmak istenen düşüncedir. Yazarın okuyucusuna vermek istediği mesaj ana fikri oluşturur. Konu için araçtır, demiştir. Ana fikir de amaçtır.
Ana fikir soruları çözülürken şunlara dikkat edilmelidir:
1-Ana fikir paragrafın tamamını kapsar.
2-Bazı paragraflarda ana fikir cümle halinde metnin başında veya sonunda verilebilir. Bazı paragraflarda ise direkt verilmez. Okuyucu “anlam bütünlemesi” yaparak ana fikri bulur.
3-Ana fikir bulunurken kendi düşüncelerimiz değil, paragrafta yazılanlar dikkate alınmalıdır.
4-Ana fikir bulunurken; yazar bu yazıyı niye yazmış? Veya yazarın vermek istediği mesaj nedir? Soruları sorulabilir.
5-Şiirlerin konusu ve ana fikri olmaz. Şiirlerin teması vardır. (2)
BAŞLIK :
1-Başlık paragrafın tamamını kapsamalı.
2-Ana fikirden izler taşımalı, ana fikirle uyum içinde olmalı.
3-Birden çok başlık, seçeneklerde doğru gibi görünebilir. İçlerinden en uygun olanı seçilmelidir. (3)
DUYULAR :
İnsanın beş duyusu vardır. Cümlelerde bu beş duyu organından herhangi birisiyle algılanan bir ayrıntıya yer verilebilir. Görme, tatma, duyma, dokunma ve koklama beş duyuyu oluşturur. (4)
DUYGULAR:
Duygu beş duyu organıyla algılanmayan (kalben algılanan) hislerdir. Genellikle; sitem, ümit, ümitsizlik, coşku, sevinç, korku, merak, endişe vb. kavramlardır. (5)
PARÇADAN ÇIKARILACAK SONUÇLAR:
Paragraftan çıkarılabilecek, çıkarılamayacak sonuçlar, paragrafta işlenen yan konularda bulunur. Bu tip sorular eleme yöntemiyle çözülürse sonuca daha kolay ulaşılır. (6)
B-PARAGRAFIN YAPI YÖNÜ
Paragrafın cümlelerden oluştuğunu söylemiştik. Bu cümlelerin anlam ve yapı yönünden bir sıralanışı vardır. Bu da paragrafın bölümlerini oluşturur.
1. Paragrafın Bölümleri
a–Giriş Cümlesi :
Giriş cümlesi bağımsızdır. Diğer cümleler giriş cümlesine biçimce ve anlamca bağlıdır. Kendinden önce geçmiş bir cümle var mı, izlenimi uyandırmamalıdır. Geliştirilmeye, açıklanmaya uygundur. (7)
b–Gelişme Cümlesi :
Giriş cümlesine ya da bir sonraki cümleye anlamca ve yapıca bağlıdır. Ana düşünceyi açıklayıcı destekleyici örnek ve tanımlamalar vardır.
c–Sonuç Cümlesi :
Paragrafta anlatılanları özetleyen cümledir. Çoğunlukla; kısaca, özetle, böylece, bununla birlikte, bundan dolayı gibi bağlayıcı sözlerle başlar.
2.Paragraf Tamamlama ve Paragraf Oluşturma:
Paragrafı tamamlama, sonuç cümlesini bulma ile ilgilidir. Paragraf oluşturma ise giriş, gelişme ve sonuç cümlelerinin bulunup bir anlam bütünlüğü içerisinde sıralanmasıdır. (8)
C -PARAGRAFIN ANLATIM YÖNÜ
Yazarın, paragrafta ana düşünceyi veriş şekline anlatım denir. Yazar, yazısını daha etkileyici hale getirmek için örnekler, tanımlamalar, benzetmeler vb. tekniklerden yararlanabilir. Buna da “Anlatım Biçimleri” denir.
1. Anlatım Biçimleri
A) Açıklama :
Açık, sade bir dil kullanılır. Tanımlama ve örneklere sıkça yer verilir. Daha çok düşünce yazılarında kullanılır.
B) Tartışma:
Samimi, konuşuyormuş gibi bir dille anlatım yapılır. Soru-cevaplara yer verilir. Okuyucunun düşüncesini değiştirme çabası vardır.
C) Betimleme (Tasvir) :
Gözlemlemeye dayanır. Görülen iç ve dış özellikler açık bir şekilde anlatılır. Buna kelimelerle resim yapma sanatı denir.
D) Öyküleme (Hikaye etme) :
Olaya dayalı anlatım biçimidir. Olay, kişi ve mekana bağlı olarak anlatılır. Olayın bir zaman akışı vardır. (9)
Örnek paragraflar konu sonunda bulunuyor.
2. Düşünceyi Geliştirme Yolları
1)Tanımlama :
Bir kavramın kendine has özelliklerini anlatmaya yarayan, “………. nedir?” sorusuna cevap veren anlatımdır.
Müzik, duyguların notalarla ifadesidir.
2)Tanık Gösterme :
Bir düşünceyi ünlü kişilerin sözlerinden yararlanarak, inandırıcı kılmaktır. Yunus “Benim işim sevgi için” mısraını sanki bugün için söylemiş gibidir.
3)Benzetme:
Anlatılan düşünceye güç ve güzellik katmak, bir şeyin niteliğini anlatmak için; o niteliği, tam olarak taşıyan bir şeyle göstermektir. Salıncak, sonbaharda yere düşerken sallanan bir yaprak gibi sallanıyordu.
4)Örneklendirme:
Düşünceye inandırıcılık kazandırmak için düşünceyi örneklerle açıklamaktır. Müzeler, medeniyetleri günümüze kadar taşır. Ankara’daki Etnografya Müzesi de onlardan biridir.
5)Karşılaştırma:
Birden fazla varlık ya da kavram arasındaki benzerlik ve farklılıklardan yararlanarak düşünceyi geliştirmektir. Edebiyatın konusu insan; eleştirinin konusu ise eserdir.
6)Nesnel Anlatım:
Yazar, kendi duygularına ve düşüncelerine yer vermez, ispatlanabilir yargılardır. İstanbul, Türkiye’nin nüfus yoğunluğu en fazla olan şehridir.
7)Öznel Anlatım:
Yazarın kişisel duygularının ve düşüncelerinin yer aldığı anlatımdır. Yazarın yorumunu içerir. Evin yeni boyası eve yeni bir renk ve neşe katmıştı.
Örnek sorular:
1
Kitle iletişim araçları, kitleleri bilgilendirmek ya da onları, hızlı değişen dünyanın temposundan kaynaklanan rahatsızlıklardan kurtarmak için hoşça vakit geçirtmekten, sistematiği belirlenmemiş akımların içine sürüklenmeye kadar bir çok amaca hizmet etmeye başladı.
Yukarıdaki parçanın konusu nedir?
a-Teknolojik gelişim
b-İletişim araçlarının işlevi
c-Dünyadaki değişmeler
d-İletişim araçlarındaki değişim
2
Bundan birkaç yıl önce Erzurum’da Erzurumlu, hoş sohbet bir emekli ilkokul öğretmenini ziyaret etmiştim. Güzel saz çalıyordu. Eskilerin “gönül ehli” dediklerin insanlardan biriydi. Bir ara insanın yeryüzündeki durumunu anlatmak için “beşikten ötesi gurbet” dedi. Ben bu söze bayıldım. Türk halkı nasıl üç kelime ile derin bir duyguyu dile getiriyor.
Parçada esas vurgulanmak istenen nedir?
a) Örf, adet ve geleneklerin dil üzerindeki etkileri
b) Türk halkının duygularını az sözle anlatmadaki başarısı
c) Türk halkının konuşmayı çok sevdiği
d) Türkçe’nin kelime hazinesinin az olduğu
3
Benim iyimser bir adam olduğumu söylerler. Ben iyimser olduğumu itiraf ediyorum. Bir gün hepimiz bu ölümlü dünyadan göçüp gideceğiz. Öyleyse, yaşadığımız sürece niçin huzur ve mutluluk içinde vakit geçirmeyelim? Hayatta iyimserliğin en büyük faydası, insanların hayatlarını düzene koymak ve onlara iyiyi göstermektir.
Aşağıdakilerden hangisi bu paragrafın başlığı olabilir?
A) Hayatta mutlu olmak
B) Mutluluğun sırları
C) İyimserliğin faydaları
D) Huzur ve Mutluluk
4
Kokuşmuş bir körfez, körfezin içinde birkaç kayık, ötüşerek karnını doyurmaya çalışan martılar, denizi, dağları, büyük bir tehlikeye atan insanlar, tüm bunlar beni bir hayli düşündürdü. Ne oluyor bize? Yoksa yarın yolcu muyuz? Buraları başkalarına mı satı- yoruz? Diye acı acı düşündüm.
Parçada hangi duyumuzla ilgili bir ayrıntıya yer verilmemiştir?
a) İşitme
b) Koklama
c) Görme
d) Tatma
5
Doğduğum köyde bir sokak vardı. Adı üstünde: Telgraf Sokağı. Hem güzel, hem şirindi, hem dardı. O kadar dardı ki orda birbirine dokunur komşu evlerin saçağı. Aradım, nerde Telgraf Sokağı?
Diyen bir şair nasıl bir duygu içindedir?
a) umutsuz
b) karamsar
c) hasret
d) yalnızlık
6
Cabi efendi, “okur-yazar” kalabalığındandı. Mahalle mektebinden diplomasını aldıktan sonra eline kitap almamıştı. Bütün semt halkınca dünyanın en birinci alimi sayılırdı. Beyaz top sakalıyla, kısa boyuyla, şişman vücuduyla en beklenilmez yerlerde yuvarlanır gibi dolaştığı görülürdü. Yakaladığına, ufacık tombul elleriyle okşayarak nasihatler verir, ilminden irfanından herkesi yararlandırırdı.
Parçada Cabi Efendi’nin hangi özelliğinden bahsedilmemiştir?
A) Dünyanın en iyi alimi olduğundan
B) Umulmadık yerlerde dolaştığından
C) Çok kitap okuyup bol yazı yazdığından
D) İlmiyle irfanıyla herkese yardım ettiğinden
7
Aşağıdaki cümlelerle bir paragraf oluşturulduğunda hangisi ilk cümle olur?
A) Hatta halk arasında hikaye denilince masal akla gelir.
B) Halk hikayeleri ve masal arasında benzerlikler vardır.
C) Masallar genellikle düz yazı biçimidir.
D) Halk hikayelerinde ise nazım ve nesir iç içedir.
8
Aşağıdaki cümlelerden bir paragraf oluşturulduğunda sıralama nasıl olur?
I. Bu aynı zamanda aileler içinde kârlı bir yatırım demekti.
II. Çünkü, köyümüzde tahsil yapanların hepsi öğretmen olmuştu.
III. İlkokuldayken hepimiz öğretmen olmayı istiyorduk.
IV. Üstelik öğretmenin maddi durumu iyi itibarı yüksekti.
A) I- II- IV -III
B) III-IV -I- II
C) I – IV – III – II
D) III -II – IV – I
9
İki yolcunun yardımıyla onu evvela bir kahveye taşıdılar. Yüzüne su serpildi. Kendine geldiği vakit büyük bir sinir nöbeti başlamak üzereydi.
Paragrafın oluşumunda hangi anlatım tekniğinden faydalanılmıştır?
a) hikâye etme
b) betimleme
c) açıklama
d) tartışma
Anlatım Biçimlerine Örnek Paragraflar
a) Açıklama:
Kimilerine göre, edebiyattaki bilgiler, bilim ortamından edebiyat ortamına bir çeviridir. Edebiyat, bilginlerin daha önce araştırıp bulduğunu halka yayan bir araçtan başka bir şey değildir.
b) Tartışma:
Günümüzde yaygın bir yanlış var: bilimin kesin olduğu inancı; çağdaş yaşayış, çağdaş uygarlığın değişmez temeli olan bilimsel kesinlik. Oysa sürekli bir değişikliktir, bilimi var edip ayakta tutan.
c) Betimleme:
…Fenerin aydınlattığı alnı ter damlalarıyla kaplıydı. Sazının sapı şaşırtıcı bir süratte aşağı yukarı kayan parmaklarının altında canlı gibi titriyordu. Teller vuran sağ eli küçük fakat kendinden emin hareketler yapıyordu…
d) Öyküleme:
Okuldan çıkınca caddenin karşısındaki kitapçıya uğradı. Uzun süredir aradığı kitabı bulmak için rafları heyecanlı heyecanlı karıştırdı. Bu arada hülya’nın da kitapçıya geleceğini düşünerek biraz daha oyalandı.
Edatlardan farkı, zaten var olan anlam ilgilerine dayanarak bağ kurmasıdır. Edatlar ise yeni anlam ilgileri kurarlar.