Sert Sessiz Yumuşaması(Ünsüz Yumuşaması)
Süreksiz sessizle biten bir kelime sesliyle başlayan bir ek aldığında sondaki sert-sessizler yumuşar. (p-ç-t-k) sertleri = (b-c-d-g-ğ)’ye yumuşar.
Ör:
Kitap-ım = Kitabım
Ağaç-a = Ağaca
Renk-i = Rengi
Gelecek-im = Geleceğim
Uyarı:
Tek heceli kelimelerin bazıları yumuşar bazıları yumuşamaz.
Dert = derdim
Süt = sütü
Uyarı:
Özel isimlerde yumuşama olmaz.
Uyarı:
Yabancı kelimelerde Yumuşama olmayabilir.
Saatim, milletimiz, hukukumuz.
Uyarı:
Fiil tabanlarında yumuşama olmaz.
Ör:
Unutacak, yutar, kalkalım…
*Bazılarında yumuşama olur.
Gidiyor, yardım edecek…
Sertleşme (Sessiz Benzeşmesi)
Türkçe kelimelerde sert sessizlerden sonra sert sessiz gelmelidir.
FSTKÇ ŞHP ile biten kelimeden sonra c,d,g ile başlayan bir ek geldiğinde ç,t,k ya dönüşür.
(FSTKÇ ŞHP)’dan sonra (Ç,T,K) gelmesine sertleşme denir.
Ör:
Sokak-da= sokakta
Türk-ce=Türkçe
Dişçi, baskı, gitti, sattı…
Dikkat:
Türkçe’de –ki ve -ken eki dışında sert sessizle başlayan ek yoktur. Diğer bütün ekler sertleşmiştir.
Hece Düşmesi:
Bazı iki heceli kelimeler sesli harfle başlayan bir ek aldıklarında son hecedeki dar ünlü düşer.Buna hece düşmesi denir.
Ör:
Karın-ım= karnım,
Şekil-i= şekli,
Emir-et(mek)= emretmek,
ağız-ı= ağzı…
fikri, zihni, savruk, kabri, kaynana, orda, bağrı, sabret, şükret, kahret, hapsoldu…
Sessiz Düşmesi
Sonu “k” ile biten kelimelere küçültme eki (-cik) geldiğinde k sessizi düşer.
Küçük-cük= küçücük,
minik-cik=minicik,
Ufacık, alçacık…
Dikkat:
Hece düşmesi ile ses düşmesi karıştırılmamalı; çünkü ses düşmesinde hece sayısında bir eksilme olmaz.
Ses (Ünlü) Türemesi:
Tek heceli bazı kelimelere küçültme eki getirildiğinde sesli türemesi oluşur.
Bir-cik=biricik
genc-cik=gencecik
Azıcık, biricik, gülücük…
*sapasağlam, güpegündüz…
Sessiz Türemesi
Yardımcı eylemlerle yapılan birleşik kelimelerle sessiz türemesi meydana gelir.
Af-etmek= affetmek,
His–etmek = hissetmek,
Zannetmek, halletmek…
Ünlü Daralması:
Son hecesi geniş sesliler (a-e) ile biten kelimelere –yor eki getirildiğinde geniş sesliler daralarak (ı-i-u-ü) dönüşür.
Anla-yor=anlıyor
sevme-yor=sevmiyor
Gülüyor, durmuyor, yiyecek, diyecek, yapmıyor…
Dikkat:
başla-y-an (başlıyan olmaz)
Kaynaşma:
Türkçe’de iki ünlü harf yan yana gelmez. İki ünlü harf arasında (Y-Ş-S-N) harflerinden biri türer buna kaynaşma denir.
Harflere de kaynaştırma harfi denir.
1- Tamlama ekleri: Anasının kuzusu
2- -i,-e hal ekleri: kaleyi, suyu
3- Gelecek zaman eki: okuyacak
4- Üleştirme eki: ikişer, altışar
5- Sıfat Yapım eki: okuyan, dinleyen
Dikkat: Ondan, sevgiyle, anladıysam, gibi kelimelerde iki ünlü arasına gelmediği halde kaynaştırma harfleri kullanılmaktadır.
Bu durumlarda kaynaştırma harflerine, yardımcı ses de denilmektedir.
Ulama
Sessiz harfle biten bir kelimeden sonra sesli ile başlayan kelime gelirse; sessiz ve sesli harf birleşerek tek bir hece gibi okunur. Buna ulama denir.
Mehmet ↔Akif ↔ Ersoy (Meh me ta ki fer soy)
Dikkat:
Her türlü noktalama işareti ulamayı bozar.Kayalar, ≠ evin↔ önünden↔ alındı.
Vurgu:
İki yada daha fazla heceli kelimelerde bir hecenin diğerlerine göre daha baskılı ve belirgin söylenmesine denir.
*Türkçe kelimelerde vurgu son hecededir.
Masa, çiçek, kitap…
*Vurgu, kelime ek aldıkça son eke kayar.
Çiçek, çiçekçi, çiçekçiler, çiçekçilerden…
*Yer adlarında vurgu başa doğru kayar.
Ankara, Bursa, Konya, Mudanya…
*Pekiştirilmiş kelimelerde, zarf, bağlaç ve ünlem bildiren kelimelerde vurgu ilk hecededir.
Yemyeşil, bomboş, şimdi, çünkü, eyvah, maşallah…
*Olumsuzluk eki (-ma,-me) vurguyu kendinden önceki heceye kaydırır.
Sevmedim, çizme, kazma, oturmadı.
Cümle Vurgusu
Cümlede vurgu yükleme en yakın kelime ve kelime grubu üzerindedir.
Bize her gün misafir gelir. (Özne)
Misafir bize her gün gelir. (Zarf)
Misafir her gün bize gelir. (D.Tümleç)
Dikkat:
Yüklemden uzakta olan özneyi vurgulamak için, özneden sonra virgül(,) konur.
Annem, bir süre daha buralara dönmeyecek.
Dikkat:
Soru cümlelerinde sorulan şey önemli olduğundan vurgu soru bildiren öğenin üzerindedir.
Bana ne aldın?
Kim benimle gelecek?
Dikkat:
“mi”li soru cümlelerinde vurgu “mi” soru ekinden önceki kelimededir.
Sen mi yaptın bütün bunları?
Bilmekte Yarar Var.
Türkçe kelimeler (m-n-v-l-c-z-r-f-h) sesleri ile başlamaz.
Cihaz, ferah, horoz, limon, mekân, narin, vazife, zekâ…
*Sınırlı sayıdaki kelime ve yansımalar Türkçe’dir:
melemek, ferahlamak, horultu, zırıltı, neden, nine, miyavlamak…
“ğ” hiçbir kelimenin başında ve tek heceliler dışında kelime sonunda bulunmaz.
ağ, sağ, yağmur, çağrı, soğan… kelimeleri Türkçe’dir.
Türkçe’de “j” sesi yoktur:
jüri, jilet, müjde, jelatin, jandarma
Dilimizde uzun ünlü yoktur.
Zekâ, Kâhin, Lâkin, Kâşif, Âdem…
Türkçe’de kelime kökünde iki ünlü yan yana gelmez.
Aile, şair, şiir, kanaat, fuat…
Türkçe’de kelime kökünde ikiz ünsüz yan yana gelmez.
Millet, kuvvet, hürriyet, hiddet, zillet…
Türkçe’de b’den önce gelen n ünsüzü değişir, m olur.
Tenbel-tembel, anbar-ambar, kambur, Kümbet…
”o,ö” ünlüleri, Türkçe sözcüklerin sadece ilk hecesinde bulunur.
Boru, soru, yorum… Türkçe’dir.
Horoz, diyalog, solo… yabancıdır.
Türkçe sözcükler iki ünsüzle başlamaz ve bitmez.
Program, transit, turist, anarşizm…
Tek heceli sözcüklerde n- l- r- s- ş’den sonra sert ünsüzler gelirse bunlar dilimize uyar.
İlk, ölç, alp,Türk, genç, ant, üst, kork…
